Tại sao viết tiểu thuyết luôn có cảm giác lực bất tòng tâm? Đó là vì bạn chưa làm được 5 điều sau đây

Tại sao viết tiểu thuyết luôn có cảm giác "lực bất tòng tâm"? Đó là vì bạn chưa làm được 5 điều sau đây

Bạn ngồi trước máy tính, trong đầu đã diễn xong một vở kịch hoành tráng. Nhân vật chính từ thân phận thấp kém lật ngược tình thế, từ bị hiểu lầm đến lúc sự thật phơi bày, từ chỗ không ai ngó ngàng đến khi được vạn người săn đón — mỗi một khung hình đều rõ nét như một bộ phim. Bạn cảm thấy lần này chắc ăn rồi, bét nhất cũng là một tác phẩm "bạo hồng" (nổi đình nổi đám) dự kiến.

Thế rồi bạn bắt đầu gõ phím. Viết được năm trăm chữ, đọc lại một lượt, thấy sai sai. Viết thêm năm trăm chữ nữa, vẫn thấy sai sai. Bạn đọc đi đọc lại, sửa tới sửa lui, cuối cùng phát hiện ra — giữa câu chuyện đặc sắc trong đầu và đống chữ nghĩa trên màn hình là một vực thẳm sâu hoắm mà bạn không tài nào vượt qua nổi.

Cảm giác đó giống như bạn nhắm mắt lại thì có thể chạy hết cả một chặng marathon, nhưng mở mắt ra lại nhận ra mình đến dây giày cũng không biết buộc.

Tên của vực thẳm này là "Mắt cao tay thấp" (Kỳ vọng cao nhưng năng lực thực tế thì có hạn).

Một, Ảo giác của việc đọc: Bạn tưởng mình "biết làm", thực ra chỉ là "đã từng thấy"

Nguyên nhân tầng thứ nhất của chứng "mắt cao tay thấp", là nhầm lẫn giữa "đã từng đọc" và "biết viết". Bạn đọc một cuốn tiểu thuyết hay, cảm thán "Trời ơi viết hay quá", đọc xong bạn thấy mình cũng làm được — chẳng phải là viết như thế này sao? Chữ nghĩa thì bày ra sờ sờ đấy, nhìn cũng đâu có phức tạp gì. Nhưng khi tự mình bắt tay vào làm, bạn mới phát hiện ra: chữ nghĩa đúng là những chữ đó, nhưng tại sao khi ghép lại với nhau lại thấy sai sai?

Đọc tiểu thuyết là một hành vi "tiêu dùng", còn viết lách là một hành vi "sản xuất". Khi tiêu dùng, thứ bạn nhìn thấy là một thành phẩm đã được lắp ráp hoàn chỉnh, bạn không cần biết ốc vít nằm ở đâu, mộng gỗ ghép thế nào, sơn quét mấy lớp. Bạn chỉ thấy "nó đẹp", chứ không thấy "nó được làm ra như thế nào". Giống như bạn đi ăn một bữa Michelin, cảm thán "Hóa ra đồ ăn ngon trông như thế này", rồi về nhà tự xào một đĩa rau, và nhận ra đó là hai chuyện hoàn toàn khác biệt. Không phải bạn "biết làm", bạn chỉ là "đã từng thấy hình dáng của thành phẩm" mà thôi.

Một ảo giác tinh vi hơn đến từ suy nghĩ "Tôi có rất nhiều ý tưởng". Trong đầu bạn thực sự có rất nhiều khung cảnh, rất nhiều tình tiết, rất nhiều lời thoại, nhưng ý tưởng là thể khí, còn văn bản là thể rắn. Biến thể khí thành thể rắn cần phải trải qua một quá trình "nén" — bạn phải ép cái thứ mờ ảo, bồng bềnh, không thể kiểm soát đó vào từng chữ, từng câu một một cách cưỡng chế. Quá trình nén này chính là "tay nghề" cốt lõi nhất của việc viết lách. Nó không thể hoàn thành chỉ dựa vào việc "có ý tưởng", mà phải dựa vào việc "ép đi ép lại rất nhiều lần" mới có thể thành thạo.

Hai, Sự chênh lệch về thẩm mỹ: Mắt bạn ở tầng mười, tay bạn ở tầng một

Nguyên nhân tầng thứ hai của "mắt cao tay thấp", là độ trễ thời gian khổng lồ giữa "thẩm mỹ" và "kỹ năng". Tốc độ trưởng thành về thẩm mỹ của bạn, vĩnh viễn nhanh hơn tốc độ trưởng thành về kỹ năng viết lách. Bạn đọc một trăm cuốn sách hay, thẩm mỹ của bạn đã lên đến tầng tám. Nhưng tay bạn vẫn đang ở tầng hai — bởi vì kỹ năng chỉ có thể được tích lũy bằng cách "viết", mà hành động "viết" này, mỗi phút mỗi giây đều phải bỏ ra một cách chân thực, không thể vội vàng được.

Điều này dẫn đến một trạng thái cực kỳ đau khổ: Khi bạn viết ra, tự bạn nhìn vào là biết "Cái này không ổn". Bởi vì bạn đã từng thấy thứ tốt, bạn biết thứ tốt trông như thế nào, bạn liếc mắt một cái là nhận ra mình viết chưa đủ tốt. Nhưng bạn không sửa được — bởi vì tay bạn chưa với tới được vị trí mà mắt bạn đã nhìn thấy.

Trạng thái này từng được một nhà văn miêu tả cực kỳ chuẩn xác: "Trong giai đoạn đầu của bất kỳ quá trình sáng tạo nào, gu thẩm mỹ chính là thứ duy nhất cứu rỗi bạn khỏi việc trở thành một kẻ tầm thường. Nhưng tác dụng phụ của nó là, những tác phẩm ban đầu sẽ khiến bạn thất vọng. Tác phẩm của bạn có thể tạm ổn, nhưng bạn biết nó vẫn chưa đủ tốt."

Rất nhiều người đã "chết lâm sàng" ở giai đoạn này. Họ đau khổ vì "có thể nhận ra mình viết không tốt", lại tuyệt vọng vì "không sửa cho tốt được", cuối cùng đưa ra kết luận — "Tôi không hợp viết tiểu thuyết". Nhưng vấn đề thực sự của bạn không phải là "không hợp", mà là "viết quá ít". Tay bạn chưa đuổi kịp mà thôi.

Ba, Quá tải trí tưởng tượng: Trong đầu diễn phim, viết ra thành tài liệu văn bản

Nguyên nhân tầng thứ ba của "mắt cao tay thấp", là sự khác biệt giữa "phương tiện tưởng tượng" và "phương tiện diễn đạt". Khi bạn nghĩ về câu chuyện, bạn dùng "hình ảnh". Nhân vật đang cử động, đang nói chuyện, có biểu cảm, có nhạc nền — mọi thứ đều đa chiều, liên tục và tự động vận hành. Nhưng khi viết, công cụ của bạn là câu chữ. Câu chữ mang tính tuyến tính (đường thẳng), mỏng manh và cần độc giả tự tưởng tượng thêm.

Quá trình chuyển đổi ở giữa khó hơn nhiều so với tưởng tượng của người mới bắt đầu. Bạn phải bóc tách một khung cảnh đa chiều thành một chuỗi chữ tuyến tính, và thứ tự của chuỗi tuyến tính này không được phép lộn xộn — bạn viết cái gì trước, cái gì sau, chi tiết nào đặt lên đầu, cảm xúc nào để phía sau, tất cả đều sẽ ảnh hưởng đến cách độc giả tái tạo lại khung cảnh đó trong đầu. Tưởng tượng là một khả năng "miễn phí", bạn không cần tốn bất kỳ chi phí nào cũng có thể diễn xong cả một bộ phim trong đầu. Nhưng viết lách là "phiên dịch" bộ phim đó thành câu chữ, và quá trình phiên dịch này đòi hỏi bạn phải bỏ ra thời gian, tâm huyết và khả năng phán đoán thực tế trong từng giây từng phút. Đó là lý do tại sao khi cấu tứ bạn thấy "mọi thứ đều trong tầm kiểm soát", nhưng khi viết lại phát hiện mình luôn "bỏ sót thứ gì đó" — trong đầu bạn có cảm xúc, viết ra chỉ có tình tiết; trong đầu bạn có bầu không khí, viết ra chỉ có hành động; trong đầu bạn có một thế giới hoàn chỉnh, viết ra chỉ còn lại một tuyến truyện mỏng manh.

Bốn, Ảo giác của việc chỉnh sửa: Bạn nghĩ mình đang tiến bộ, thực ra chỉ là lặp lại theo cách khác

Rất nhiều người cảm thấy mình "đã viết rất nhiều rồi", nhưng không tiến bộ là bao. Bởi vì họ đang "lặp lại với số lượng lớn", chứ không phải "chỉnh sửa có chủ đích". Sự tiến bộ thực sự không đòi hỏi "viết thêm một bài nữa", mà là "tìm ra vấn đề của bài trước, rồi sửa lại nó một cách có trọng tâm". Nếu bạn viết một trăm bài, nhưng vấn đề cốt lõi của bài nào cũng giống nhau — mở đầu quá chậm, nhân vật nhạt nhòa, đối thoại cứng nhắc — thì kỹ năng của bạn không hề tốt lên, bạn chỉ đang dùng cùng một trình độ để liên tục sản xuất ra những văn bản mới. Giống như một người ngày nào cũng chạy bộ, nhưng tư thế luôn sai. Chạy cả nghìn cây số, đầu gối ngược lại càng hỏng. Khối lượng chạy đó vô nghĩa, thứ có ý nghĩa là lần "phát hiện tư thế có vấn đề rồi sửa lại" đó.

Năm, 5 giải pháp có thể thực thi ngay

Phân tích xong 4 tầng nguyên nhân, chúng ta phải nói đến những cách có thể dùng được. Dưới đây là 5 phương pháp, mỗi phương pháp tương ứng với một căn bệnh ở trên. Luyện tập đúng cách, tay sẽ từ từ đuổi kịp mắt.

Phương pháp 1: Biến "đọc" thành "bóc tách" — Giải quyết "Ảo giác của việc đọc"

Đọc xong thấy "tôi biết làm rồi", là vì bạn chỉ nhìn thấy vẻ ngoài của thành phẩm, không thấy cấu trúc bên trong. Lần sau khi đọc một cuốn sách hay, đừng chỉ cảm thán "viết hay quá", hãy làm ba việc:

• Thứ nhất, bóc tách 3 trang đầu tiên của chương 1, đánh dấu chức năng của từng câu (là đang thiết lập nhân vật, hay đang cài cắm sự hồi hộp, hay đang thúc đẩy cốt truyện);
• Thứ hai, chọn một đoạn đối thoại mang lại cho bạn nhiều cảm xúc nhất, đếm số chữ của mỗi lượt thoại, xem tác giả dùng sự đan xen dài ngắn để tạo ra sự kịch tính như thế nào;
• Thứ ba, dùng một đoạn văn để khái quát chức năng cốt lõi của chương này (Lưu ý: Không phải khái quát tình tiết, mà là khái quát "chương này khiến độc giả nảy sinh cảm giác gì").

Sau khi bóc tách mười bài, bạn sẽ phát hiện ra cái "hay" từ một cảm giác mơ hồ đã biến thành một bộ động tác có thể sao chép. Bạn biết làm, là biết làm thực sự.

Phương pháp 2: Cho phép bản thân "viết dở", viết xong rồi mới sửa — Giải quyết "Sự chênh lệch về thẩm mỹ"

Nỗi đau do thẩm mỹ chạy quá nhanh mang lại, là bạn vừa viết vừa nghĩ "Cái này dở tệ". Giọng nói này là cỗ máy gây nhiễu lớn nhất đối với việc sáng tạo. Bạn cần tách biệt hoàn toàn việc "viết" và "sửa": Khi viết, ép bản thân không được phán đoán, không được xem câu trước viết có hay không, cứ cắm đầu viết tiếp. Viết xong một đoạn, nếu thấy "không ổn", đừng dừng lại để sửa, hãy đánh một dấu ngoặc ở cuối để ghi chú Đoạn này chưa hay, lát quay lại sửa, rồi viết tiếp.

Đợi đến khi viết xong cả chương, hãy quay lại nhìn cái ngoặc đó. Hầu hết thời gian, bạn sẽ phát hiện ra mình đã biết phải sửa như thế nào, vì nội dung phía sau đã giúp bạn bổ sung ngữ cảnh. Quan trọng hơn, cái sự lo âu "dở quá đi" kia, một khi không vội sửa, nó sẽ không làm bạn mắc kẹt.

Phương pháp 3: Đọc chính tả chuyển thành văn bản — Giải quyết "Quá tải trí tưởng tượng"

Đã biết trong đầu là hình ảnh, viết ra là câu chữ, chi bằng hãy để hình ảnh đó "nói" ra trước. Bật chức năng ghi âm của điện thoại lên, tưởng tượng bạn đang kể câu chuyện này cho một người bạn, bất chấp ngữ pháp, bất chấp tu từ, hãy dùng giọng điệu tự nhiên nhất của bạn để kể "chuyện gì đã xảy ra tiếp theo". Sau đó chuyển đoạn ghi âm thành văn bản, bạn sẽ phát hiện ra những câu đó "sống động" hơn nhiều so với những thứ bạn ngồi trước máy tính cân nhắc tới lui rồi mới gõ ra. Bởi vì khi nói, bạn có nhịp điệu, có cảm xúc, có khoảng ngắt nghỉ, những thứ đó rơi xuống mặt giấy chính là cảm giác ngôn ngữ (ngữ cảm). Việc chỉnh sửa bản ghi âm thành văn bản viết dễ dàng hơn nhiều so với việc gõ phím từ con số không, hơn nữa khung cảnh đó sẽ không bị "phiên dịch" sót quá nhiều.

Phương pháp 4: Mỗi giai đoạn chỉ sửa một chuyên mục — Giải quyết "Ảo giác của việc chỉnh sửa"

Rất nhiều người khi sửa bản thảo thường "quét toàn diện", chỉnh câu này một chút, sửa đoạn kia một tí, sửa xong cảm thấy mình hì hục nửa ngày, nhưng vấn đề cốt lõi thì chưa đụng đến cái nào. Cách sửa bản thảo đúng đắn là "Đột phá từng điểm đơn lẻ": Vòng này chỉ sửa một thứ duy nhất. Ví dụ mục tiêu của vòng này là "xóa toàn bộ các từ chỉ cảm xúc, thay bằng hành động", vậy thì soi toàn bộ bài văn chỉ kiểm tra mục này, những thứ khác mặc kệ. Vòng tiếp theo chỉ kiểm tra "phần cuối của mỗi chương có mồi nhử hay không", vòng tiếp theo nữa chỉ kiểm tra "đối thoại có ẩn ý hay không".

Lợi ích của việc sửa đổi đơn lẻ là: bạn sẽ không bị đè bẹp bởi cảm giác "đâu đâu cũng có lỗi", hơn nữa sau mỗi lần sửa xong, bạn đều có thể nhìn thấy rõ ràng bản thân "đã nâng tầm bài viết ở một chiều kích nào đó". Bản thân cái "sự tiến bộ hữu hình" này chính là một sự phản hồi tích cực.

Phương pháp 5: Thiết lập "tiêu chuẩn trước" — Không để trí tưởng tượng phình to quá mức

"Mắt cao tay thấp" còn có một căn nguyên nữa: Trước khi đặt bút, bạn đã tưởng tượng nó thành một siêu phẩm "bạo hồng". Sự tưởng tượng đó quá hoàn hảo, viết kiểu gì cũng không theo kịp. Một cách làm rất thực tế là: Trước khi đặt bút, hãy hạ thấp kỳ vọng của bạn đối với "phiên bản này". Hãy nói với bản thân: Nhiệm vụ của phiên bản này không phải là "viết ra siêu phẩm", mà là "dựng lên bộ khung của câu chuyện". Phiên bản 1 là dựng khung, phiên bản 2 đắp thịt, phiên bản 3 điều chỉnh nhịp điệu, phiên bản 4 trau chuốt — không phải viết một lần là xong, mà là chia làm bốn lần để hoàn thành.

Khi bạn chấp nhận sự thật "Lần viết đầu tiên chính là một đống rác", cái nỗi đau "sao mình viết mãi mà không theo kịp trí tưởng tượng" kia sẽ giảm bớt đi ngay lập tức. Bởi vì bạn không còn ép bản thân phải dùng lần viết đầu tiên để đọ sức với sự tưởng tượng hoàn hảo đó nữa. Bạn biết phía sau còn ba lần để sửa, áp lực tự nhiên sẽ được trút bỏ.

Bản chất nằm ở một câu:

"Mắt cao tay thấp" không phải là một "vấn đề" cần bị loại bỏ, nó là một giai đoạn tất yếu. Thẩm mỹ của bạn đi trước, đó là điều tốt — nó cho bạn biết phương hướng nằm ở đâu. Tay bạn đi sau, đây cũng là chuyện bình thường — nó chỉ cần thời gian để đuổi kịp mắt bạn.

Cảm giác "biết mình viết chưa đủ tốt", không phải là kẻ thù của bạn. Nó là kim chỉ nam của bạn. Điều thực sự nguy hiểm là ảo giác "cảm thấy mình viết rất hay" — điều đó chứng tỏ thẩm mỹ của bạn đã chững lại, bạn đã không còn biết mình đang không biết điều gì nữa rồi.

Hãy áp dụng năm phương pháp trên, biến mỗi lần đau khổ kiểu "Tôi biết là không hay nhưng không biết làm thế nào" thành một hành động "Tôi đã sửa chữa có mục tiêu ở điểm này". Đừng theo đuổi sự hoàn hảo trong bài viết này, chỉ cần đảm bảo "Bài này mạnh hơn bài trước ở một điểm cụ thể nào đó".

Khoảng cách giữa tay và mắt, chính là không gian phát triển của bạn. Cách duy nhất để san lấp nó, không phải là nghĩ, mà là viết; không phải là viết nhiều, mà là viết đúng. Đợi đến một ngày bạn rốt cuộc cũng ngồi trước máy tính, thứ viết ra gần giống với những gì bạn nghĩ trong đầu, khoảnh khắc đó bạn biết — quãng đường ấy, đã đi qua rồi.

Nguồn: TIÊN HIỀN THƯ VIỆN