Khi bắt đầu sáng tác tiểu thuyết dài kỳ, nên chọn đề tài như thế nào?

Khi bắt đầu sáng tác tiểu thuyết dài kỳ, nên chọn đề tài như thế nào?

Mỗi người viết tiểu thuyết đều không thể né tránh một câu hỏi: Rốt cuộc tôi nên chạy theo thị hiếu (đề tài hot) hay viết những gì bản thân thực sự muốn viết?

Chạy theo thị hiếu thì trong lòng bứt rứt, cảm thấy đó không phải là tiếng lòng của mình, viết ra cũng khô khan, giống như đang trả bài. Viết cho bản thân thì lại sợ chẳng ai xem, hì hục viết suốt mấy tháng trời, lượt đọc chỉ lèo tèo hai chữ số, phần bình luận chỉ có mỗi mẹ mình để lại một câu "Con giỏi quá".

Vấn đề này luôn hành hạ bất cứ ai muốn kiếm cơm bằng nghề viết lách. Những người khuyên bạn "hãy kiên trì với bản ngã, đừng hùa theo thị trường" một là đã công thành danh toại không lo chết đói, hai là bản thân họ vốn dĩ chưa từng phải sinh tồn trong cái ngành này. Còn những kẻ bảo bạn "thị hiếu là tất cả, đừng tự làm khó mình" thì thường viết mãi rồi tự thui chột luôn, bởi vì chiều gió của thị trường thay đổi còn nhanh hơn cả tâm trạng của phụ nữ, bạn theo kịp một hai lần, chứ không thể theo kịp cả đời.

Vì vậy, câu hỏi thực sự không phải là "chọn cái nào", mà là - bạn làm sao để tìm được con đường sống cho mình giữa hai ngã rẽ đó.

Một, Thị hiếu là gì? Là phần tiềm thức tập thể của độc giả trồi lên mặt nước

Trước tiên, đừng vội khinh bỉ thị hiếu.

Rất nhiều người viết "có mưu cầu cao", cứ hễ nghe đến hai chữ "thị hiếu" hay "trend" là lại nhíu mày, cho rằng đó là những thứ thấp kém, xốc nổi và a dua. Nhưng bạn thử nghĩ kỹ mà xem, một thứ có thể trở thành trào lưu, chứng tỏ nó đã chạm đến một công tắc nào đó sâu thẳm trong nội tâm của một lượng lớn đám đông.

Cái dạo "truyện ở rể" làm mưa làm gió, là bởi vì vô số người đàn ông ngoài đời thực cảm thấy ấm ức trong hôn nhân, bị mẹ vợ coi thường, bị vợ chê bai bất tài, họ đã dồn nén quá nhiều nỗi uất ức không thể nói thành lời trong cuộc sống. "Truyện bá tổng" thịnh vượng không suy, là bởi vì vô số cô gái trẻ chẳng thể nhìn thấy bất kỳ khả năng "được nâng niu trong lòng bàn tay" nào ở những người đàn ông bình thường, họ cần một hình mẫu hoàn hảo, vô song và trong mắt chỉ có duy nhất mình họ - một thứ vốn dĩ không hề tồn tại trong hiện thực. Motif "xuyên không về quá khứ thay đổi cuộc đời" hot suốt mười mấy năm nay, là bởi vì hầu như ai cũng mang trong lòng những nuối tiếc về con đường mình đã qua - giá như hồi đó mình chọn ngôi trường kia thì tốt biết mấy, giá như lúc đó mình đừng chia tay người ấy, giá như khi đó mình dũng cảm hơn một chút thì tốt.

Thị hiếu chính là việc độc giả đang cùng nhau dệt mộng. Bạn viết theo thị hiếu, bản chất là đang giúp một nhóm người hiện thực hóa giấc mơ giữa ban ngày của chung họ. Việc này chẳng có gì đáng xấu hổ cả, đáng xấu hổ là bạn viết quá hời hợt, quá rập khuôn, nhìn qua là biết ngay bạn đang làm cho có.

Vấn đề nằm ở chỗ, thị hiếu có vòng đời. Truyện bá tổng từ "tổng tài lạnh lùng yêu tôi" tiến hóa thành "hắn moi tim móc phổi nhưng vẫn bị ngược", rồi lại đến hiện tại là "hệ thống xuyên nhanh để tôi biến tấu hành hạ hắn trong mười thế giới", cùng một giấc mơ mà mơ suốt mười mấy năm, đã càng ngày càng trở nên hoang đường rồi. Hôm nay bạn lao vào, cái bạn viết ra chỉ là cái đuôi của đợt trào lưu trước, độc giả đã phát ngán từ lâu rồi. Bạn có viết hay đến mấy cũng vô dụng - thị hiếu không màng chất lượng, nó màng thời cơ.

Hai, "Viết cho mình" là gì? Là thứ duy nhất không thể thay thế ở bạn

Lại bàn tiếp về "viết cho mình".

Ba chữ "viết cho mình" đã bị nói đến nhàm tai, tới mức nhiều người sinh ra miễn dịch với nó - "Tôi thì có gì đáng để viết chứ? Cuộc đời tôi nhạt nhẽo vô vị, mỗi ngày chỉ có đi làm, ăn cơm rồi đi ngủ, viết ra thì ai thèm xem?"

Bạn hiểu sai rồi. "Viết cho mình" không phải là bắt bạn viết tự truyện, mà là bảo bạn hãy dồn hết những cảm nhận của bản thân về thế giới, thẩm mỹ của bản thân, giá trị quan của bản thân, cùng những khao khát và nỗi sợ hãi giấu kín tận đáy lòng vào trong câu chuyện của bạn.

Thứ quý giá nhất của một tác giả là gì? Là văn phong sao? Không phải. Văn phong có thể rèn luyện, ba năm năm năm kiểu gì cũng luyện ra. Là kỹ năng sao? Cũng không. Kỹ năng có thể học, học nửa năm một năm ít ra cũng ra hình ra dạng. Là ý tưởng sao? Vẫn không phải. Ý tưởng thì đầy rẫy ngoài kia, một trào lưu có thể nảy sinh ra cả vạn ý tưởng.

Thứ không thể thay thế nhất ở bạn, chính là những dấu vết mà những tháng ngày bạn đã sống để lại trên con người bạn.

Bạn từng bị phản bội, cho nên sự "phản bội" dưới ngòi bút của bạn sẽ hoàn toàn khác biệt so với một người chưa từng bị phản bội - khác nhau một trời một vực. Bạn từng nghèo khó, nên chữ "nghèo" bạn viết ra so với nét bút của một người từ nhỏ đã ngậm thìa vàng, độc giả liếc mắt một cái là phân biệt được ngay đâu là thật. Bạn từng khóc nức nở giữa đêm khuya, nên nỗi "cô đơn" bạn viết ra mới có thể gõ nhịp vào trái tim của một kẻ cô đơn khác.

Đó chính là những thứ thuộc về bạn. Người khác không bắt chước được, AI cũng không thể tạo ra được. AI có thể viết một bộ truyện bá tổng với logic chặt chẽ, nhưng AI không thể viết ra được nỗi đau "chỉ những người từng thực sự tổn thương mới có thể viết ra". Độc giả sẽ trả tiền cho cái trước, nhưng sẽ bị giữ chân bởi cái sau. Hai chuyện này hoàn toàn khác nhau.

Nhưng việc này lại có một nghịch lý - bạn phải hiểu bản thân mình đủ sâu thì mới có thể đem những thứ của mình viết ra được. Rất nhiều tác giả viết mấy năm trời vẫn cứ đang viết "câu chuyện mà người khác từng viết", bởi vì họ chưa từng dừng lại để tự hỏi mình: Rốt cuộc tôi tin vào điều gì? Tôi thực sự sợ hãi điều gì? Tôi đang khao khát điều gì? Họ không dám đối diện với những điều đó, nên câu chữ của họ vĩnh viễn bị ngăn cách bởi một lớp màng, vĩnh viễn thiếu đi một chút hơi thở thật.

Viết đi viết lại rồi tự "thả mình" vào trong đó, độc giả hoàn toàn có thể cảm nhận được. Cảm giác ấy thật khó diễn tả thành lời, nhưng độc giả sẽ thốt lên "tác giả này viết thấu tâm can tôi rồi". Tiền đề để viết thấu tâm can người khác, là bạn phải viết thấu tâm can chính mình trước đã.

Ba, Kẻ chạy theo trào lưu, sẽ chết ở trào lưu tiếp theo

Tôi không phủ nhận việc chạy theo thị hiếu, nhưng tôi phải cho bạn biết cái giá của việc đó.

Năm nay viết truyện ở rể đang hot, ngày mai bạn tiếp tục viết truyện ở rể, ngày mốt bạn vẫn viết truyện ở rể. Đợi đến khi bạn viết bộ truyện ở rể thứ năm, thị hiếu thị trường đã xoay chiều, độc giả bắt đầu chuyển sang đọc "nữ phụ độc ác trọng sinh". Bạn phải làm sao? Bạn đành bỏ dở cuốn truyện ở rể đang viết, chạy đi bắt trend nữ phụ độc ác. Đuổi theo được một nửa, xu hướng lại đổi, người ta lại thích xem "hệ thống bắt tôi công lược phản phái" rồi.

Bản chất của việc chạy theo trào lưu, là mãi mãi cắm đầu chạy, mãi mãi đuổi theo một thứ mà bạn không bao giờ đuổi kịp. Bạn chạy đến bở hơi tai, ngoảnh đầu nhìn lại, chẳng đọng lại được thứ gì. Những tác giả năm xưa từng viết ra những bộ truyện ở rể bạo hồng, giờ đây còn mấy ai nhớ đến tên? Cực kỳ hiếm. Bởi vì tác phẩm đó là của nền tảng, của trào lưu, của xu hướng, chẳng có mấy mối liên hệ với chính bản thân tác giả. Gió vừa thổi qua, cái tên cũng tan biến theo.

Đáng sợ hơn nữa là, chạy theo thị hiếu sẽ phá hỏng "cảm giác viết" của bạn. Bạn quen với việc lấp đầy câu chữ theo khuôn mẫu có sẵn - chương một bị vả mặt, chương hai có được bàn tay vàng, chương ba vả mặt ngược lại - bạn viết một triệu chữ, não bộ cũng thoái hóa theo. Bạn không còn suy nghĩ "tại sao nhân vật này lại hành xử như vậy", "điều thực sự đâm chói tim người đọc trong mối tình này là gì", bạn chỉ suy nghĩ "điểm gây phấn khích tiếp theo nên đặt ở đâu, làm sao để tăng tỷ lệ đọc hết truyện lên hai phần trăm". Đợi đến khi bạn muốn quay đầu lại viết chút gì đó thực sự thuộc về riêng mình, bạn sẽ chợt nhận ra mình đã không còn biết viết nữa. Tay bạn chỉ biết gõ theo lối mòn, não bạn chỉ biết điền vào khuôn mẫu.

Chạy theo trào lưu là làm thuê cho người khác, viết cho bản thân là đang tích lũy gia tài cho chính mình. Câu nói này đáng giá ngàn vàng, nhưng phải vấp ngã rồi bạn mới chịu tin.

Bốn, Có người biến "bản thân" thành trào lưu, đây mới là cảnh giới cao nhất

Tất nhiên, không phải chỉ có hai con đường "thị hiếu" và "bản thân", ở giữa vẫn còn một lối thoát - biến chính mình thành trào lưu.

Bạn hãy nhìn những tác giả thực sự nổi tiếng bền vững mà xem, ví dụ như người viết cuốn "Quỷ Bí Chi Chủ", lúc sáng tác anh ta có chạy theo trào lưu nào không? Không hề. Steampunk cộng với Cthulhu cộng với thăng cấp theo hệ thống, cái mớ đó vào thời điểm bấy giờ căn bản chẳng được tính là đề tài hot. Nhưng anh ta đã nhét trọn vẹn sự si mê của mình đối với thần bí học, sự cố chấp trong việc xây dựng thế giới, cùng những kiến giải về "nỗi sợ hãi hệ Cthulhu" vào trong đó, viết một cách vô cùng vững chắc, cực kỳ nghiêm túc. Kết quả thì sao? Anh ta trở thành một trào lưu. Suốt ba năm sau đó có hàng trăm cuốn sách "ăn theo Quỷ Bí".

Hay như những tác giả đi lên nhờ viết về "sự thức tỉnh của phái nữ", lúc họ mới bắt đầu chắp bút, trên thị trường làm gì có cái trend này. Họ chỉ đơn thuần lấy thân phận là nữ giới, thành thật viết ra những điều bản thân cảm nhận được trong hiện thực cuộc sống - những uất ức, những cam chịu, những phẫn nộ, những khao khát muốn vẫy vùng. Viết rồi lại viết, ngày càng có nhiều độc giả nữ tìm thấy sự đồng điệu, sự "đồng điệu" này quy tụ đến một quy mô nhất định, sẽ tự khắc biến thành trào lưu.

Cách chơi đẳng cấp nhất chưa bao giờ là đu trend, mà là viết "bản thân" sao cho đủ chân thực, đủ sâu sắc, đủ gai góc, viết đến độ một lượng lớn người đọc đều cảm thấy "người bạn viết chính là tôi", rồi sau đó bạn sẽ trở thành trào lưu.

Nỗi đau của bạn, rất có thể cũng là nỗi đau của hàng vạn người. Giấc mộng bạn giấu kín trong lòng chẳng dám nói ra, rất có thể cũng là giấc mộng chung của hàng vạn người. Bạn tưởng đó chỉ là "chuyện của riêng mình", nhưng chỉ cần bạn viết nó thật thấu đáo, thật sắc sảo, khắc sâu tận xương tủy, thì nó sẽ trở thành "chuyện của mọi người".

Bản chất của việc này là: Bạn càng đi sâu vào chính mình, thì càng dễ dàng chạm đến người khác. Bởi vì những thứ ở tầng đáy của con người đều tương thông với nhau - đều sợ cô đơn, đều khao khát được nhìn nhận, đều cảm thấy mình sống không như ý, đều từng huyễn hoặc về một cuộc đời khác. Bạn móc hết những thứ sâu thẳm nhất trong lòng ra, phơi bày một cách sạch sẽ, chân thật, thì trên thế giới này chắc chắn sẽ có một nhóm người đang chờ để đọc.

Thứ họ chờ đợi không phải là "trào lưu", thứ họ chờ đợi là "có người đã nói hộ tôi những lời tôi không thể thốt ra".

Năm, Cách làm thực tế là gì? Nắm bắt cả hai tay, nhưng phải phân rõ chính phụ

Nói nãy giờ, xin đưa ra chút lời khuyên thực tế.

Nếu bạn là một người mới vừa vào nghề, tôi khuyên bạn nên giữ tỷ lệ bảy phần viết cho mình, ba phần quan sát thị trường.

Bảy phần viết cho mình, là để bạn không đánh mất gốc rễ. Vài ngàn chữ bạn viết mỗi ngày, phải có một phần là thứ bạn thực sự muốn viết, thực sự tin tưởng, thực sự cảm thấy "dù không ai xem nhưng tôi viết xong thấy thỏa mãn". Phần này chính là nền móng, là linh hồn của bạn trong tư cách một người cầm bút. Không có phần này, những thứ bạn viết ra dù có hái ra tiền thì cũng chỉ là một đống gạch vụn, chẳng thể xây nổi một công trình ra hồn.

Ba phần quan sát thị hiếu, là để bạn không chết đói. Bạn phải biết hiện tại thị trường đang thịnh hành cái gì, bạn phải nghiên cứu xem những tác phẩm hot rốt cuộc đã điểm trúng huyệt đạo nào của độc giả, bạn phải trang bị cho mình năng lực "viết ra những thứ được thị trường chấp nhận". Phần này chính là bát cơm của bạn. Bạn có thể không đam mê nó, nhưng bạn không được phép mù tịt về nó.

Dùng trào lưu để nuôi sống bản thân, dùng bản ngã để nuôi dưỡng tâm hồn. Ban ngày viết chút gì đó có thể bán lấy tiền, ban đêm viết những gì mình muốn viết. Cứ thế viết tầm hai ba năm, bạn có thể sẽ nhận ra con đường ấy đã thông suốt - trong những thứ bạn muốn viết, tự nhiên sẽ nảy mầm hình bóng của thị hiếu; còn trên con đường chạy theo trào lưu, bạn càng viết càng đậm đà bản sắc riêng.

Đến lúc đó bạn sẽ chẳng còn phải lăn tăn nữa. Bởi vì thị hiếu và chính con người bạn, đã sinh trưởng hòa quyện vào nhau.

Tặng bạn một câu

Cuối cùng, xin nói một câu khá chói tai: Đa số người mồm nói "viết cho mình", nhưng căn bản chẳng có cái "mình" nào để mà viết.

Không phải là họ không có trải nghiệm, mà là họ chưa bao giờ nghiêm túc nhìn nhận lại những trải nghiệm đó. Những chuyện đã xảy ra cứ tồn tại như một mớ bòng bong trong lòng họ, họ chưa từng tiêu hóa, chưa từng nhai lại, chưa từng lắng đọng nó. Họ ngỡ rằng mình đang "viết cho chính mình", nhưng thực chất chỉ đang viết ra một thứ "cảm xúc" rất mơ hồ, được mua sỉ từ người khác - "Tôi cô đơn quá", "Tôi buồn quá", "Thế giới này lạnh lẽo quá". Những thứ này quá đỗi chung chung, ai cũng viết được, cho nên ai viết ra cũng vô vị.

"Viết cho chính mình" thực sự phải là những thứ cụ thể. Là cái bát mà bố bạn đã đập vỡ trong cơn say, là góc nghiêng của vạt nắng hắt lên tường trong buổi chiều ngày mối tình đầu rời bước, là những bước chân qua lại tấp nập mà bạn nhìn thấy khi ngồi đờ đẫn trọn một buổi chiều trên ghế đá công viên sau khi bị sa thải. Những thứ đó là độc nhất vô nhị thuộc về bạn, bạn viết nó ra, nó mới sống động.

Vì thế, đừng vội hỏi "Tôi nên đuổi theo trào lưu hay viết về bản thân".

Hãy sống cho tử tế đã. Hãy gom nhặt từng nỗi đau, từng sự ngứa ngáy, từng sự bất cam không thốt nên lời trong cuộc đời. Gom đủ rồi, hãy ngồi xuống và viết.

Đến lúc đó bạn sẽ biết mình nên viết cái gì.

Bởi vì trào lưu rồi sẽ lỗi thời, nhưng những thứ đọng lại trên con người bạn thì không. Mỗi một ngày bạn đã sống qua, đều là mỏ quặng của chính bạn.

Nguồn: TIÊN HIỀN THƯ VIỆN