Cảnh giới cao nhất của việc viết tiểu thuyết là gì? Nhiều tác giả đã nghĩ sai rồi.

Cảnh giới cao nhất của việc viết tiểu thuyết là gì? Nhiều tác giả đã nghĩ sai rồi.

Hỏi một câu nhói lòng: Bạn cảm thấy một cuốn tiểu thuyết như thế nào mới được coi là đạt đến "cảnh giới cao nhất"?

Có người sẽ đáp: Văn phong hoa mỹ, ngôn từ tươi đẹp, mỗi câu đều như thơ. Có người sẽ nói: Tình tiết hách não, lật mở liên tục, không đoán được kết cục. Lại có người cho rằng: Tam quan đúng đắn, có chiều sâu, có thể khơi gợi suy ngẫm xã hội. Thậm chí có người cảm thấy: Hàng triệu người hâm mộ, bản quyền bán được giá trên trời, đó mới là đỉnh cao.

Những câu trả lời này đều đúng, nhưng cũng đều sai. Đúng ở chỗ chúng quả thực là những khía cạnh của một cuốn tiểu thuyết hay, sai ở chỗ chúng đều không phải là "cảnh giới cao nhất".

Bởi vì cảnh giới cao nhất có một tiêu chuẩn đơn giản hơn, nhưng cũng tàn khốc hơn — độc giả khi đọc tiểu thuyết của bạn, quên mất rằng mình đang đọc tiểu thuyết.

Một. Sự "cao cấp" mà nhiều người theo đuổi, thực chất lại là "trở ngại"

Trước tiên hãy nói về lý do tại sao hầu hết mọi người lại nghĩ sai.

Nhiều tác giả coi việc viết lách như một màn "khoe khoang kỹ năng". Dành rất nhiều công sức để gọt giũa câu chữ, hận không thể mỗi đoạn đều viết ra những câu nói kinh điển. Dùng từ ngữ hiếm gặp, dùng cấu trúc câu phức tạp, dùng những điển cố nhai văn ngấu chữ. Tưởng rằng như vậy mới gọi là "có văn tài".

Nhưng bạn đã từng nghĩ đến cảm nhận của độc giả chưa? Khi họ đọc đến một câu mà phải dừng lại suy ngẫm ba lần mới hiểu, phản ứng đầu tiên của họ không phải là "tác giả này giỏi quá", mà là "cái quái gì thế này". Họ bị câu chữ của bạn làm "kẹt" lại, bị bật ra khỏi câu chuyện. Giây phút đó, họ nhận ra mình đang "đọc" một cuốn tiểu thuyết, chứ không phải đang "sống" trong câu chuyện đó.

Cùng một đạo lý, thiết kế tình tiết quá phức tạp, những pha lật mở quá gượng ép, những thiết lập dội bom dày đặc, đều sẽ khiến sự chú ý của độc giả chuyển từ "cảm nhận câu chuyện" sang "hiểu câu chuyện". Một khi họ cần phải động não sử dụng logic để phân tích, để nhớ lại, để xâu chuỗi, là họ đã thoát vai rồi.

Cảnh giới cao nhất hoàn toàn ngược lại — làm cho mọi kỹ xảo đều "biến mất". Biến mất không phải là không có, mà là được giấu đi. Giống như một ngôi nhà tốt, bạn sẽ không ngày nào cũng khen cốt thép và xi măng của nó, bạn chỉ cảm thấy "ở thật thoải mái". Văn tự hay, khi đọc lên phải tự nhiên như hơi thở, độc giả trượt vào trong đó và không bao giờ nghĩ đến việc phải thoát ra nữa.

Hai. "Quên mất đang đọc" rốt cuộc là cảm giác gì?

Chúng ta có thể nhớ lại trải nghiệm đọc sách nhập tâm nhất của bản thân.

Có lẽ là vào đêm khuya, bạn vốn định tự nhủ đọc nốt chương này rồi ngủ. Sau đó chương này nối tiếp chương kia, pin điện thoại tụt từ tám mươi xuống còn hai mươi phần trăm. Bạn hoàn toàn không để ý đến thời gian, không để ý đến tiếng mưa ngoài cửa sổ, thậm chí quên mất mình đang đeo tai nghe nhưng căn bản không bật nhạc. Cảm xúc của bạn thăng trầm theo nhân vật chính, khi hắn gặp nguy hiểm bạn nín thở, khi hắn lật ngược tình thế bạn thầm hô một tiếng "đẹp lắm" trong lòng.

Sau đó lật đến trang cuối cùng, phát hiện tác giả vẫn chưa cập nhật chương mới. Bạn chửi thề một tiếng, tắt điện thoại, lúc này mới nhận ra cổ đã mỏi, mắt đã khô. Bạn nằm trên giường, trong đầu vẫn đang suy nghĩ: Tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì?

Trạng thái này, trong tâm lý học gọi là "dòng chảy" (Flow), còn trong giới viết lách gọi là "cảm giác nhập vai bùng nổ". Trong trạng thái này, câu chữ biến mất, màn hình biến mất, và chính bản thân bạn cũng biến mất. Bạn không phải đang "đọc" một câu chuyện, mà bạn chính là đang "ở" trong câu chuyện đó.

Cuốn tiểu thuyết đạt được hiệu ứng này, chính là cảnh giới cao nhất. Bất kể nó là truyện mạng hay văn học thuần túy, là truyện ngắn mười vạn chữ hay truyện dài năm triệu chữ, tiêu chuẩn đánh giá chỉ có một: Nó có khiến độc giả "bước vào" và "không muốn trở ra" hay không.

Ba. Để đạt đến cảnh giới này, cần phải làm được những việc gì?

Đạo lý nói xong rồi, nói chút gì đó thực tế đi. Để khiến độc giả quên mất việc đang đọc tiểu thuyết, bạn bắt buộc phải làm đến mức tận cùng ở bốn khía cạnh sau đây.

Thứ nhất, về mặt ngôn ngữ phải đạt được sự "trong suốt".

Trong suốt không có nghĩa là nhạt nhẽo như nước lọc, mà là giống như tấm kính — bạn nhìn thấy phong cảnh phía sau tấm kính, nhưng sẽ không chú ý đến bản thân tấm kính đó.

Cụ thể phải làm thế nào? Dùng nhiều động từ và danh từ, hạn chế dùng tính từ và phó từ. Động từ là xương cốt, danh từ là máu thịt, còn tính từ và phó từ là mỹ phẩm. Một bài văn toàn mỹ phẩm, độc giả sẽ cảm thấy ngấy; toàn là xương cốt máu thịt, độc giả mới cảm thấy chân thực.

Đừng viết "Hắn ta vô cùng phẫn nộ gầm thét", hãy viết "Hắn vung một đấm nát bức tường". Đừng viết "Cô ấy đẹp kinh người", hãy viết "Cô ấy bước vào nhà hàng, người phục vụ ngẩn người mất hai giây mới đưa thực đơn ra". Hãy để bối cảnh tự lên tiếng, đừng nói thay cho bối cảnh.

Thứ hai, để độc giả "trở thành" nhân vật chính.

Nhiều người cho rằng cảm giác nhập vai là nhân vật chính phải có "bàn tay vàng", phải sướng. Sai rồi. Cốt lõi của cảm giác nhập vai là khiến độc giả và nhân vật chính sinh ra sự "đồng bộ nhận thức" — độc giả biết những gì nhân vật chính biết, cảm nhận được những gì nhân vật chính cảm nhận, và quan trọng hơn là, độc giả sẽ chủ động lo lắng, bồn chồn, mong đợi thay cho nhân vật chính.

Điều này đòi hỏi bạn phải khóa chặt góc nhìn một cách nghiêm ngặt. Đừng đột ngột chuyển sang độc thoại nội tâm của nhân vật phản diện, đừng nói cho độc giả biết "thực ra có người đang theo dõi hắn từ phía sau" trong khi nhân vật chính không hề hay biết. Một khi bạn cung cấp cho độc giả những thông tin mà nhân vật chính không biết, độc giả sẽ trở thành "người ngoài cuộc", chứ không còn là "người tham gia" nữa.

Tác giả ở cảnh giới cao nhất, sẽ "nhốt" độc giả vào trong tâm trí của nhân vật chính. Chuyện nhân vật chính không biết, độc giả cũng không biết; nhân vật chính bị lừa, độc giả cũng bị lừa theo; nhân vật chính bừng tỉnh ngộ, độc giả cũng đồng thời kêu lên "A" một tiếng. Cảm giác đồng bộ này, mới là sự nhập vai thực sự.

Thứ ba, dùng chi tiết thay thế cho sự khái quát.

Chi tiết là chiếc chìa khóa để tiến vào trạng thái dòng chảy. Bạn phải đưa cho độc giả những thứ cụ thể, để họ có thứ để "nắm bắt".

Ví dụ bạn viết "Thành phố này rất phồn hoa", trong đầu độc giả sẽ không tưởng tượng ra được gì cả. Nhưng nếu bạn viết "Ga tàu điện ngầm lúc mười giờ, dòng người chen lấn đẩy chiếc túi của cô ra khỏi máy soi an ninh, cô kiễng chân lên, nhìn thấy phía trước ít nhất còn ba mươi người đang xếp hàng", độc giả ngay lập tức sẽ "nhìn thấy" khung cảnh đó.

Chi tiết không phải càng nhiều càng tốt, mà phải chọn những chi tiết "có cảm xúc, có lượng thông tin". Một chi tiết thích hợp, thắng cả một trăm tính từ.

Thứ tư, về nhịp độ không để lại "chỗ thở".

Tại sao độc giả lại dừng lại? Bởi vì nhịp độ của bạn đã cho họ một khoảng trống để dừng lại.

Ví dụ ở phần cuối của một chương bạn đã giải thích mọi chuyện rõ ràng rành mạch, độc giả cảm thấy "đến đây là có thể đặt xuống được rồi", thế là họ đặt xuống. Ví dụ giữa một tình tiết gay cấn bạn chèn vào một đoạn dài giới thiệu bối cảnh, độc giả đợi đến mất kiên nhẫn, thế là họ lướt qua luôn.

Cách kiểm soát nhịp độ đỉnh cao là: Lúc cần nhanh thì không cho bất kỳ khoảng trống nào để thở, lúc cần chậm thì khiến độc giả cam tâm tình nguyện chậm lại. Và điều quan trọng nhất là, ở mỗi một chỗ có thể khiến độc giả "thoát vai", hãy dùng một cái móc câu để kéo họ lại. Cái móc câu này có thể là một bí ẩn, có thể là một câu thoại bất thường, có thể là một hành động chưa hoàn thành. Tóm lại, không cho độc giả bất cứ lý do gì để đặt điện thoại xuống.

Bốn. Hai "ngộ nhận về cảnh giới" thường gặp

Rất nhiều tác giả trên con đường theo đuổi cảnh giới, lại đi chệch hướng. Hãy nói về hai sai lầm phổ biến nhất.

Ngộ nhận thứ nhất: Coi "đọc không hiểu" là "cao cấp".

Một số tác giả cố tình làm mờ nhạt tình tiết, đảo lộn dòng thời gian, dùng một lượng lớn ẩn dụ và biểu tượng, khiến độc giả cảm thấy mông lung. Họ nghĩ rằng "đọc không hiểu" chứng tỏ tác phẩm có chiều sâu, có rào cản. Nhưng cảnh giới cao nhất thực sự là "đi sâu vào cốt lõi, trình bày dễ hiểu" — bản thân bạn có sự thấu hiểu vô cùng sâu sắc về nhân tính, về thế giới, nhưng bạn lại dùng một câu chuyện mà người bình thường cũng có thể hiểu được để kể ra.

"Phải sống" (Tác phẩm của Dư Hoa) ai cũng có thể đọc hiểu, nhưng không ai nói nó thiếu sâu sắc. "Harry Potter" trẻ con cũng có thể đọc, nhưng người lớn vẫn khóc sướt mướt. Thứ có thể khiến độc giả "chìm đắm", mãi mãi là một câu chuyện rõ ràng mạch lạc, chứ không phải sự làm màu cố tình ra vẻ huyền bí.

Ngộ nhận thứ hai: Coi việc "lấy lòng độc giả" là "cảm giác nhập vai".

Có tác giả tưởng rằng độc giả thích gì thì viết nấy, nhân vật chính không có bất kỳ khuyết điểm nào, cốt truyện không có chút trắc trở nào, sảng khoái từ đầu đến cuối. Nhưng độc giả không ngốc, họ biết mình đang được "hầu hạ". Cảm giác nhập vai thực sự không phải là làm cho độc giả thấy "sướng", mà là khiến độc giả "tin".

Một nhân vật chính biết phạm sai lầm, biết do dự, thậm chí biết thất bại, ngược lại càng khiến độc giả cảm thấy "hắn giống một con người". Thứ mà độc giả nhập vai vào không phải là một vị thần hoàn hảo, mà là một con người bình thường giống như họ, vùng vẫy trong vũng bùn nhưng vẫn lựa chọn tiến về phía trước.

Năm. Lời cuối: Tiểu thuyết là nghệ thuật "tạo mộng"

Suy cho cùng, tiểu thuyết là gì? Nó không phải là sự xếp xó của câu chữ, không phải là sự sắp xếp tổ hợp của tình tiết, cũng không phải là ống loa truyền tải tư tưởng. Tiểu thuyết là nghệ thuật "tạo mộng".

Bạn ngồi trước máy tính gõ bàn phím, thực chất là đang dùng câu chữ để xây nên một giấc mộng. Độc giả sẵn sàng bước vào giấc mộng của bạn, giao phó thời gian và cảm xúc của họ cho bạn, đó là sự tin tưởng lớn nhất.

Vậy nên cảnh giới cao nhất không phải là giấc mộng của bạn hoa lệ, phức tạp, sâu sắc đến mức nào, mà là giấc mộng của bạn đủ chân thực, đủ đắm chìm, khiến độc giả mơ xong vẫn không muốn tỉnh, tỉnh rồi vẫn luôn vấn vương.

Lần tới khi bạn viết xong một chương, đừng tự hỏi bản thân "Câu này mình viết có đẹp không", "Thiết lập này của mình có mới mẻ không". Bạn chỉ cần hỏi một câu hỏi giản dị nhất:

"Nếu tôi là một độc giả, tôi có sẵn lòng nán lại thế giới này thêm một lúc nữa không?"

Nếu câu trả lời của bạn là "Sẵn lòng", chúc mừng bạn, bạn lại tiến gần hơn đến cảnh giới cao nhất thêm một bước nữa. Nếu câu trả lời của bạn là "Cũng tạm", vậy thì hãy xóa đi viết lại. Cho đến khi chính bạn cũng muốn ở lại đó mới thôi.

Bởi vì một nơi mà ngay cả chính bạn cũng không muốn ở lại, thì lấy tư cách gì để yêu cầu độc giả lưu luyến quên lối về?

Nguồn: TIÊN HIỀN THƯ VIỆN