Chương 1: Vì sao nên ít dùng phó từ?

Chương 1: Vì sao nên ít dùng phó từ?

Câu nói nổi tiếng của Stephen King: "Con đường dẫn đến địa ngục được lát bằng phó từ", lần đầu tiên tôi đọc được là trong một bài tiểu thuyết mạng.

Lúc đó tôi cực kỳ không hiểu nổi, tại sao lại là phó từ? Dựa vào cái gì mà lại là phó từ? Sau này khi đọc cuốn "Bàn Về Nghề Viết" (On Writing) của Stephen King, tôi cảm thấy bản thân ông ấy cũng chưa giải thích thật sự rõ ràng lý do tại sao.

Cho đến sau này, khi tìm hiểu và học về "Nguyên lý Tảng băng trôi" của Hemingway, tôi nghĩ rằng mình đã hiểu được phần nào.

Kỹ năng miêu tả hội thoại của Hemingway cực kỳ xuất sắc, đặc biệt là những đoạn đối thoại trong "Ông già và biển cả" vô cùng mạnh mẽ, như sau:

"Santiago," cậu bé nói với ông khi hai người leo lên bờ từ nơi neo thuyền. "Cháu lại có thể ra khơi cùng ông rồi. Nhà cháu vừa kiếm được chút tiền."

Ông lão đã dạy cậu bé cách đánh cá, và cậu bé rất yêu quý ông.

"Không," ông lão nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

"Nhưng ông nhớ không, có lần ông tám mươi bảy ngày không bắt được con cá nào, rồi sau đó trong ba tuần liền, ngày nào chúng ta cũng bắt được cá to."

"Ông nhớ," ông lão nói. "Ông biết cháu rời xa ông không phải vì thiếu niềm tin."

"Là bố bảo cháu đi. Cháu là trẻ con, không thể không nghe lời bố."

"Ông hiểu," ông lão nói. "Đó là lẽ đương nhiên."

"Bố không có nhiều niềm tin lắm."

"Phải," ông lão nói. "Nhưng chúng ta thì có. Đúng không?"

"Vâng," cậu bé nói. "Cháu mời ông ra nhà hàng Terrace uống cốc bia, rồi chúng ta cùng mang đồ nghề đánh cá về."

"Tuyệt quá," ông lão nói. "Đều là dân đi biển cả mà."

Bạn thấy đấy, khi Hemingway viết hội thoại, ông rất hiếm khi thêm những từ bổ nghĩa vào trước "ông nói", "tôi nói". Nếu thêm từ bổ nghĩa, nó có thể sẽ trông như thế này:

"Không," ông lão kiên quyết nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

Tại sao Hemingway không thêm từ bổ nghĩa? Bởi vì, bất kỳ một cuốn tiểu thuyết nào cũng có ba yếu tố: tác giả, nhân vật trong tiểu thuyết, và độc giả.

Khoảng cách giữa "nhân vật trong tiểu thuyết" và "độc giả" càng ngắn, thì sức mạnh phơi bày càng lớn, sự chân thực càng cao.

Thế nhưng, giống như từ kiên quyết trong câu đối thoại trên, rất rõ ràng, nó là sự miêu tả mang tính chủ quan của tác giả. Rắc rối đến rồi đây, độc giả đang thông qua lăng kính chủ quan của tác giả để hiểu nhân vật, chứ không phải qua chính lời thoại của nhân vật, ở giữa đã xuất hiện thêm một bên trung gian (tác giả).

Và càng nhiều khâu trung gian, khoảng cách từ độc giả đến nhân vật sẽ càng xa.

Mặt khác, một cách hiểu riêng của tôi là, nếu thêm quá nhiều từ bổ nghĩa trước "tôi nói", "anh ấy nói", thực chất đó là một cách làm lười biếng, và điều này rất không tốt. Tại sao ư? Chúng ta hãy cùng lấy ví dụ để phân tích.

Nếu tác giả muốn thể hiện sự tức giận của một nhân vật, anh ta có thể viết thế này: Hắn ta tức giận nói: "Mày cút ngay cho tao!"

Bạn thấy đấy, bạn đã trực tiếp nhét thêm từ bổ nghĩa "tức giận" vào trong cụm "hắn nói", thế là bạn cho rằng mình đã biểu đạt trọn vẹn cơn thịnh nộ của nhân vật. Từ đó, bạn sẽ không còn cất công vắt óc tìm kiếm những câu thoại phù hợp hơn với nhân vật nữa. Nói tóm lại là thế này: phải tìm cách dùng chính lời thoại để lột tả nhân vật, chứ không phải lười biếng đắp thêm vài từ bổ nghĩa để làm việc đó.

Và còn một điều nữa, đây mới là điều quan trọng nhất. Cùng một câu nói, mỗi người sẽ có một cách hiểu khác nhau. Nếu tác giả cưỡng ép gán thêm những từ bổ nghĩa, chính là đã bóp nghẹt mất cái cảm giác diệu kỳ ẩn sâu phía sau câu chữ, điều này sẽ dẫn đến việc "nhặt được hạt vừng, đánh rơi quả dưa hấu". Lấy ví dụ câu này:

"Không," ông lão nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

Giả sử bạn sửa thành:

"Không," ông lão kiên quyết nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

Như thế có hay không? Như thế là rất dở. Lý do như sau:

Một, lẽ nào khi ông lão nói câu đó, nội tâm chỉ có mỗi sự "kiên quyết"? Có thể Hemingway còn cho rằng, sâu thẳm trong lòng ông lão hẳn còn đan xen một sự mong mỏi, mong mỏi cậu bé được đi đánh cá cùng ông, đồng thời còn xen lẫn cả sự quan tâm dành cho cậu bé. Vậy, bạn bảo Hemingway lúc này nên làm thế nào? Lẽ nào ông ấy nên viết lời thoại thế này:

"Không," ông lão kiên quyết, mong mỏi, quan tâm nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

Hiển nhiên, điều này là không thể.

Hai, giả sử điều này là có thể, độc giả cũng thích thế, thì bạn có dám chắc cách miêu tả của Hemingway đã hoàn mỹ rồi không? Cũng không hề. Sau khi tiểu thuyết được viết ra, đôi khi ngay cả tác giả cũng khó mà đoán thấu trăm phần trăm nội tâm nhân vật. Khi nhân vật nói câu đó, có thể còn mang một tâm lý nào khác nữa, nhưng tác giả không biết, điều này lại dẫn đến việc thiếu sót, phiến diện.

Ba, bây giờ lại giả sử tiếp, bất kỳ lúc nào, tác giả cũng có thể đoán thấu trăm phần trăm nội tâm nhân vật, rồi nhét thêm 5 cái phó từ vào cụm "hắn nói" để miêu tả.

Như vậy đã hoàn mỹ chưa? Rõ ràng cũng chưa hoàn mỹ. Một ngàn độc giả sẽ có một ngàn Hamlet, tác giả làm sao có thể đoán thấu hoàn toàn độc giả sẽ suy ngẫm về nhân vật như thế nào khi đọc câu nói đó? Điều này là bất khả thi.

Cho nên, kết luận là, dù bạn có dùng bao nhiêu từ ngữ để miêu tả cụm "hắn nói" đi chăng nữa, thì nó vẫn không bao giờ trọn vẹn. Đã không trọn vẹn, thì cớ sao phải tốn công vô ích, lại còn khiến độc giả cảm thấy nó dài lê thê và nhạt nhẽo như dải băng bó chân của các bà thím ngày xưa?

Vì vậy, cách làm khôn ngoan nhất chính là không thêm bất kỳ một phó từ nào. Cho dù chỉ thêm một từ, cũng là không tốt. Bởi vì điều đó sẽ giới hạn trí tưởng tượng của độc giả. Ví dụ:

"Không," ông lão nói. "Cháu đang ở trên một con thuyền may mắn. Cứ ở lại với họ đi."

Giả sử bạn thêm từ "kiên quyết" để miêu tả lời ông lão nói, thì chẳng khác nào tuyên cáo rằng nội tâm ông lão lúc này chỉ có mỗi sự "kiên quyết". Nhưng thực chất, nội tâm nhân vật là phức tạp, và khi độc giả đọc câu thoại này, nội tâm họ cũng phức tạp. Thế nhưng chỉ vì trình độ non kém của bạn, tự ý gán ghép thêm từ "kiên quyết", thế là mọi thứ đều tan biến, chỉ còn trơ lại mỗi cảm giác "kiên quyết". Thế chẳng phải là nhặt hạt vừng đánh rơi quả dưa hấu sao? Rất ngu ngốc, đúng không?

Một cuốn tiểu thuyết, nếu không để lại cho độc giả không gian để tưởng tượng, thì đó không phải là một cuốn tiểu thuyết hay.

Cuối cùng, bản chất của tiểu thuyết là một sự "trưng bày, phơi bày", chứ không phải là một đống tính từ miêu tả. Nếu bạn muốn nói rằng nhân vật lúc này đang rất sợ hãi, thì bạn không thể chỉ tìm vài tính từ liên quan đến "sợ hãi" để thông báo cho độc giả biết điều đó. Mà bạn phải dùng hành động và lời thoại của nhân vật để phơi bày nó ra trước mắt độc giả, khiến họ có cảm giác như đang xem một bộ phim vậy.

Sau cùng, về "Nguyên lý Tảng băng trôi", nó yêu cầu tác giả chỉ nên viết ra một phần tám, chừa lại bảy phần tám cho độc giả tự tưởng tượng. Tưởng tượng là một điều tuyệt đẹp, mỗi độc giả sẽ có những hình dung độc đáo của riêng mình, tiểu thuyết hay là phải khiến người ta dư vị vô cùng. Nếu tác giả viết tuột ra cả tám phần tám, thực chất đó là một cách làm thiếu tự tin, và rất kém cỏi về mặt kỹ thuật.

Đó chính là cách hiểu của tôi về câu nói "Con đường dẫn đến địa ngục được lát bằng phó từ".

Để câu nói này phát huy hiệu lực, lời thoại bắt buộc phải ngắn gọn, súc tích, mang hàm lượng thông tin cao. Nếu lời thoại cứ lê thê lếch thếch như dải băng bó chân của các bà thím ngày xưa, vừa hôi vừa dài, thì có bàn thêm về phó từ cũng chẳng còn ý nghĩa gì nữa.

Nguồn: TIÊN HIỀN THƯ VIỆN